Raqamlar ortidagi rivojlanish: Yangi O‘zbekiston qanday o‘zgarmoqda
Bugungi globallashgan dunyoda davlatlarning nufuzi faqat geografiyasi, tabiiy boyliklari yoki harbiy qudrati bilan emas, balki ular haqida shakllangan tasavvur — ishonch, shaffoflik va barqarorlik bilan ham o‘lchanadi. Aynan shu tasavvurni shakllantirishda xalqaro reyting va indekslar muhim rol o‘ynaydi. Ular go‘yo zamonaviy dunyoning oynasi: har bir mamlakat unda o‘z aksini ko‘radi — ba’zan yorqin, ba’zan esa kamchiliklari bilan.
Xalqaro reyting va indekslar davlatlarning siyosiy-huquqiy taraqqiyoti, islohotlar sur’ati va institutsional salohiyati haqida jamoatchilik fikrini shakllantiruvchi muhim axborot vositasiga aylandi. Ana shunday manbalardan biri — Qonun ustuvorligi indeksi (Rule of Law Index) bo‘lib, u World Justice Project (WJP) tomonidan tayyorlanadi. Ushbu tashkilot 2006 yilda American Bar Association tashabbusi bilan boshlangan va 2009 yildan mustaqil faoliyat yuritib kelmoqda. 2025 yilgi indeks esa 143 ta mamlakat va hududni qamrab olib, 8 ta omil, 44 ta subomil, 215 mingdan ortiq respondent va 4 100 dan ziyod ekspert fikrlariga asoslangan.
Demak, bu oddiy statistik jadval emas — bu jiddiy tahliliy hujjat.
2025 yilgi WJP hisobotiga ko‘ra, O‘zbekiston 143 davlat orasida 81-o‘rinni, mintaqada esa 15 davlat ichida 8-o‘rinni egallagan. Eng e’tiborlisi shundaki, global miqyosda davlatlarning 68 foizida qonun ustuvorligi pasaygan bir paytda, O‘zbekiston natijasi yaxshilangan kam sonli mamlakatlar qatoriga kirgan.
Hisobotda yana quyidagi ko‘rsatkichlar qayd etilgan:
- “Tartib va xavfsizlik” bo‘yicha — 17-o‘rin, mintaqada 1-o‘rin
- “Korrupsiyadan xolilik” — 67-o‘rin
- Fuqarolik ishlari sudlov tizimi — 73-o‘rin
- Jinoyat ishlari sudlov tizimi — 68-o‘rin
Shuningdek, ko‘plab davlatlarda sud mustaqilligiga bosim kuchaygani qayd etilgan bo‘lsa, O‘zbekistonda bunday holatlar kuzatilmayotgani alohida ta’kidlangan.
Ammo bu yerda muhim savol tug‘iladi: gap faqat “nechanchi o‘rinda?” degan savolda emas. Asosiy savol — bu natijalar ortida qanday real hayotiy o‘zgarishlar turibdi?
Chunki har qanday indeks — bu faqat bir qarash, bir metodologiya. Hatto WJPning o‘zi ham indeks mamlakatning to‘liq manzarasini emas, balki ayrim jihatlarini o‘lchashini tan oladi. Shu bois, bunday reytinglarni yakuniy hukm emas, balki muhim signal sifatida qabul qilish to‘g‘riroq.
Bu yondashuv BMTning 2030 kun tartibiga ham mos keladi. Unda barcha davlatlar uchun umumiy maqsadlar belgilangan bo‘lsa-da, ularni amalga oshirishda milliy sharoitlar, imkoniyatlar va rivojlanish darajalari hisobga olinishi zarurligi alohida qayd etilgan.
Darhaqiqat, davlat boshqaruvi ochiqligi, fuqarolik ishtiroki yoki so‘z erkinligi kabi tushunchalar turli jamiyatlarda turlicha namoyon bo‘ladi. G‘arbda bu ko‘proq nodavlat tashkilotlar va ommaviy aksiyalar orqali ifodalansa, O‘zbekistonda mahalla, oila va jamoaviy maslahat orqali shakllanadi.
Xorijiy tajriba ham shuni ko‘rsatadiki, yuqori reyting — bu muammolar yo‘q degani emas. Masalan, Yevropa Komissiyasining 2025 yilgi hisobotida ham ijobiy o‘zgarishlar bilan birga hal etilmagan muammolar mavjudligi qayd etilgan.
Fransiyada 2023 yilda qamoqxonalarning to‘lish darajasi 122,9, Italiyada esa 119,1 bo‘lgan. Buyuk Britaniyada esa 2025 yil dekabr holatiga ko‘ra sudlarda 80 203 ta ochiq ish mavjud bo‘lgan. Bu esa hatto rivojlangan davlatlarda ham tizimli muammolar borligini ko‘rsatadi.
AQShda esa 2024 yilda har 25,9 soniyada bir zo‘ravonlik jinoyati sodir etilgan. Bu raqamlar shuni anglatadiki, yuqori reyting ham har doim yuqori xavfsizlikni kafolatlamaydi.
Shu nuqtai nazardan qaraganda, O‘zbekistonning eng katta ustunliklaridan biri — aynan xavfsizlikdir. WJP hisobotida mamlakat “Tartib va xavfsizlik” bo‘yicha 17-o‘rinni, mintaqada esa 1-o‘rinni egallagan. Bu esa oddiy raqam emas — bu kundalik hayotdagi barqarorlik va osoyishtalik ko‘rsatkichidir.
Yana bir muhim jihat — islohotlarning real natijalari. 2026 yil 1 aprel holatiga ko‘ra, O‘zbekistonda 577,2 mingta korxona, shundan 421 969 tasi tadbirkorlik subyekti, 417 250 tasi kichik biznes hisoblanadi. Xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi korxonalar soni esa 19 072 taga yetgan.
Bu raqamlar shuni ko‘rsatadiki, islohotlar qog‘ozda emas — real hayotda ishlayapti.
Fuqarolik ishtiroki masalasida ham O‘zbekiston o‘ziga xos yo‘lni tanlagan. BMTning 2025 yilgi tahliliga ko‘ra, mamlakatda 9 000 dan ortiq mahalla faoliyat yuritadi. “Mahalla yettiligi” tizimi esa jamoaviy boshqaruv va ijtimoiy hamjihatlikni mustahkamlashga xizmat qilmoqda.
Yana bir muhim yutuq — Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) tomonidan 2022 yilda O‘zbekistonda paxta sohasida majburiy mehnat tugatilgani rasman e’tirof etildi. 2021 yilgi hosil yig‘im-terimida ishtirokchilarning 99 foizi ixtiyoriy mehnat qilgani qayd etilgan.
Huquqiy asoslar ham mustahkamlanmoqda. Yangilangan O‘zbekiston Konstitutsiyasida inson huquqlari bevosita amal qilishi belgilandi. Bu esa huquqiy davlat qurish yo‘lida muhim qadamdir.
Albatta, muammolar ham yo‘q emas. WJP hisobotida ochiqlik va asosiy huquqlar bo‘yicha pastroq ko‘rsatkichlar qayd etilgan. Ammo shu bilan birga, sud tizimi mustaqilligi borasida salbiy tendensiyalar kuzatilmayotgani ham e’tirof etilgan.
Xulosa qilib aytganda, bugungi dunyoda har bir davlat o‘z yo‘lini izlamoqda. Yangi O‘zbekiston esa an’ana va modernizatsiya, barqarorlik va erkinlik o‘rtasida muvozanat topishga harakat qilayotgan model sifatida ajralib turadi.
Bu tajriba — mukammal emas, ammo muhim. Va eng asosiysi — u ishlayapti.
Jahongir Isayev
Barqaror rivojlanish markazi bo‘lim boshlig‘i