@uzbyuksalish

Telegram

@uzbyuksalish

A`ZO BO`LISH

“Radarlaridan yo‘qoldi”: nega O‘zbekistondagi faol keksalik markazlari faqat bir yillik tashabbusga aylanib qolishi mumkin?

 2026-03-04 22:11:46   |     Просмотров: 1523

Keksalarning ijtimoiy yakkalanishi muammosiga ekspert nigohi
Yaqinda Toshkent shahrining Yakkasaroy tumanida, “Nuroniy” jamg‘armasi qoshidagi Keksalar ijtimoiy klubida Ochiq eshiklar kuni o‘tkazildi. 2025-yil mart oyida @hamrohcare tashkiloti, “Inson” markazi hamda Ijtimoiy himoya milliy agentligi hamkorligida yo‘lga qo‘yilgan ushbu loyiha poytaxt pensionerlari uchun muhim voqea bo‘lgan edi. Klub qisqa vaqt ichida keksalar uchun muloqot, ta’lim va sog‘lom turmush tarzini qo‘llab-quvvatlovchi maskanga aylandi.

Ammo oradan bir yil o‘tib, loyiha qiyin vaziyatga duch keldi. Davlat moliyalashtiruvi to‘xtatilgani sababli Klub yopilish, homiy izlash yoki o‘zini o‘zi moliyalashtirish tizimiga o‘tish masalasini ko‘rib chiqmoqda. Afsuski, so‘nggi variant amalda deyarli imkonsiz. Chunki pensionerlar uchun mo‘ljallangan ijtimoiy markaz to‘liq tijorat tamoyillari asosida ishlashi qiyin.

Umuman olganda, tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda ko‘plab pensionerlar ijtimoiy siyosat markazidan chetda qolmoqda. Mehnat faoliyati tugashi bilan inson asta-sekin davlat dasturlaridan ham chekinib boradi. Natijada u o‘zini jamiyat hayotidan uzilgandek his qilishi mumkin.

 “Mehnat ta’tili”dan ijtimoiy yakkalanish sari

Mamlakatda pensiya yoshi erkaklar uchun 60, ayollar uchun 55 yosh etib belgilangan. Biroq ko‘plab ish beruvchilar bu yoshni faol mehnatning yakuni sifatida qabul qiladi. Shundan so‘ng inson, hatto kuch-g‘ayrati va tajribasi yetarli bo‘lsa ham, faol ijtimoiy hayotdan chetda qolishi mumkin.

An’anaviy qarashlarga ko‘ra, keksalarga g‘amxo‘rlik qilish asosan oila zimmasidagi vazifa hisoblanadi. Biroq bugungi kunda migratsiya, shaharlashuv va turmush tarzining o‘zgarishi bu yondashuvni murakkablashtirmoqda. Ko‘plab keksalar farzandlaridan uzoqda yashaydi yoki kun davomida yolg‘iz qoladi.

Shu bilan birga, shahar dasturlarida keksalar ko‘pincha asosiy maqsadli guruh sifatida belgilanmaydi. Byudjet rejalashtirish jarayonida ham ularning ehtiyojlari har doim ham ustuvor yo‘nalish sifatida ko‘rilmaydi. Masalan, ko‘zoynak, eshitish apparati yoki stomatologik protez kabi xizmatlar qimmat bo‘lib, bu xarajatlar ko‘pincha pensionerlarning o‘ziga yuk bo‘ladi.

Bundan tashqari, axborot va maslahat beruvchi dasturlar yetarli emas. Kognitiv salohiyatni saqlash, ruhiy salomatlikni qo‘llab-quvvatlash, yolg‘izlikka moslashish kabi masalalar bo‘yicha tizimli yondashuv shakllanmagan. Natijada ijtimoiy yakkalanish depressiya va surunkali kasalliklar xavfini oshiradi. Bu esa nafaqat shaxsiy, balki jamiyat uchun ham jiddiy muammo hisoblanadi.

Global jarayonlar va “kumush iqtisodiyot”

Aholining qarishi butun dunyoda kuzatilayotgan jarayondir. BMT prognozlariga ko‘ra, 2050-yilga borib 65 yoshdan oshganlar soni 1,6 milliardga yetadi. Shu bois ko‘plab davlatlar bu jarayonni muammo sifatida emas, balki imkoniyat sifatida ko‘rmoqda.

“Kumush iqtisodiyot” tushunchasi aynan shuni anglatadi: keksalar nafaqat yordamga muhtoj qatlam, balki faol iste’molchi, ko‘ngilli va tajribali murabbiy hamdir. Biroq buning uchun ular ijtimoiy hayotga jalb etilishi, o‘qitilishi va qo‘llab-quvvatlanishi kerak. Shu maqsadda ko‘plab mamlakatlarda maxsus markazlar tashkil etilgan bo‘lib, ular sog‘lom turmush, ta’lim va muloqotni birlashtiradi.

O‘zbekistonda mavjud vaziyat

Garchi O‘zbekiston aholisi nisbatan yosh bo‘lsa-da, pensiya yoshidagi fuqarolar soni ortib bormoqda. O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi ham oshmoqda. Demak, kelajakda faol keksalik masalasi yanada dolzarb bo‘ladi.

Yakkasaroydagi Klub tajribasi muhim savolni o‘rtaga qo‘yadi: loyihani boshlash yetarlimi yoki uning barqarorligini ham ta’minlash kerakmi? Ayni paytda davlat boshlang‘ich bosqichda yordam beradi, ammo uzoq muddatli moliyaviy mexanizmlar yetarlicha ishlab chiqilmagan.

Aslida, bu Klub butun respublika uchun namuna bo‘lishi mumkin edi. Chunki u keksalarga o‘zini jamiyatning to‘laqonli a’zosi sifatida his qilish imkonini yaratadi..

Xalqaro tajriba nimani ko‘rsatadi?

Qozog‘istonda 120 ta Faol keksalik markazi davlat byudjeti hisobidan ishlaydi. Olmaotaning o‘zida 19 ta filial mavjud bo‘lib, pensionerlar bepul til o‘rganadi, sport bilan shug‘ullanadi va madaniy tadbirlarda qatnashadi.

Shuningdek, Chexiya va Germaniyada davlat notijorat tashkilotlarni grant va subsidiyalar orqali qo‘llab-quvvatlaydi. “Kumush universitetlar” loyihalari orqali keksalar yangi bilimlarni egallaydi. Rossiyada esa “Moskva uzoq umr ko‘rish” dasturi har bir tumanda bepul mashg‘ulotlar tashkil etadi.

Demak, xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, bunday markazlar faqat davlatning tizimli yordami bilan barqaror ishlaydi

Xulosa

Keksalar klublari shunchaki hordiq maskani emas. Ular sog‘liqni saqlash, ta’lim va ijtimoiy integratsiyani birlashtirgan muhim ijtimoiy institutdir. Eng muhimi, ular kasalliklarning oldini olishga xizmat qiladi. Bu esa uzoq muddatda davlat uchun ham iqtisodiy jihatdan foydali.

Shu sababli, uzoq muddatli davlat kafolatlari yoki biznes hamda NNTlar ishtirokidagi barqaror hamkorlik mexanizmlari zarur. Axir mamlakat ravnaqiga hissa qo‘shgan insonlar jamiyat hayotidan chetda qolmasligi kerak.

Yakkasaroydagi “Nuroniy” tajribasi yopilish bilan yakunlanmasligi lozim. Aksincha, u butun respublika bo‘ylab faol keksalik markazlarini qo‘llab-quvvatlashning aniq va barqaror tizimini yaratish uchun turtki bo‘lishi kerak.

 

Viktoriya Ashirova

Biokimyo fanlari nomzodi, NNT sohasida 30 yillik tajriba, NNT eksperti, “Ilm Nuri” NNT huzuridagi “Kumush Avlod” dasturi rahbari